Smá um fjármál

Öll nýtum við okkur banka- og fjármálaþjónustu. Við erum með kreditkort og verðum frekar pirruð ef að hraðbanki í fjarlægu landi neitar okkur um úttekt, við stólum á þetta. Að sama skapi notum við netbankann villt og galið til að millifæra á vini og vandamenn fyrir afmælis-, sængur- og brúðkaupsgjöfum. Sjálfsagt höfum við flest verið með yfirdrátt einhvern tímann á ævinni til að brúa bilið fram að útborgunardegi. Við fáum launin okkar beint inn á reikning í bankanum og styrkjum mánaðarlega börn í fátækum löndum með rafrænum millifærslum. Þá eru ótalin námslán, húsnæðislán, bílalán, lífeyrissparnaður, líftryggingar, sparireikningar og svona er lengi hægt að telja. Þrátt fyrir allt sem á hefur gengið með bankana okkar heima og erlendis þá er fjármálaþjónusta eitthvað sem við treystum á og nýtum okkur til að jafna útgjöld (yfir ævitímann).

Stór hluti jarðarbúa hefur ekki aðgang að neinni fjármálaþjónustu og það hamlar þeim í að gera framtíðarplön, dreifa útgjöldum, stofna fyrirtæki, eignast fasteign og takast á við áföll. Almennt séð hefur fátækt fólk ekki verið álitið fýsilegur viðskiptahópur fyrir banka þar sem það á ekki eignir sem hægt að taka veð í fyrir láni og á mjög litlar fjárhæðir til að spara. Þar sem grunnstarfsemi banka felst í því að taka við sparifé og lána það svo út með vöxtum þá er markhópur þeirra eðlilega fólk sem hefur meira milli handanna.

Að veita fátæku fólki aðgang að fjármálaþjónustu er það sem micro-finance snýst um en sumrinu ver ég hér á Samóa að vinna hjá slíku fyrirtæki. Þekktust eru smálánin en þau eru grunnurinn að starfsemi flestra micro-finance samtaka og fyrirtækja. South Pacific Business Development (SPBD) sem ég vinn hjá byggir starfsemi sína á Grameen módelinu en stofnandi Grameen bankans, Muhammad Yunus, fékk Friðarverðlaun Nóbels árið 2006.

Þetta er Umasa. Hún fékk fyrsta lánið sitt frá SPBD fyrir sex árum síðan og hefur stöðugt víkkað út starfsemi sína. Núna framleiðir hún handverk, mottur og föt auk þess að rækta grænmeti. Hún sagði mér að hún væri afskaplega þakklát fyrir starfsemi SPBD og fyrir þann stuðning sem fyrirtækið veitir konum við að stofna og reka fyrirtæki.

Í stuttu máli þá virkar þetta þannig að kona sækir um lán til þess að stofna, viðhalda eða stækka fyrirtæki sitt. Fyrirtæki er kannski ekki réttnefni – því eins og “microfinance” bendir til þá eru þetta “míkró-fyrirtæki”. Sem dæmi um starfsemi sem okkar konur stunda er að selja snakk og gos á aðalstoppistöðinni, baka bollur fyrir lókal verslun, reka litla sjoppu, rækta taro eða búa til handverk sem selt er á mörkuðum. Fyrsta lánið sem kona fær jafngildir kr. 50.000 og hún getur til dæmis nýtt það til að kaupa fyrsta skammtinn af gosi og kælibox, fjárfesta í hrærivél eða kaupa áburð. Lánið er hægt að endurnýja árlega og fá þá hærri upphæð upp að kr. 300.000.

Þetta er Sala (önnur frá hægri) ásamt eiginmanni sínum og tveimur konum úr hópnum hennar. Hún fékk fyrsta lánið sitt fyrir átta árum og notaði það til þess að kaupa skordýraeitur og áhöld til þess að sinna plantekrunni sinni. Síðan þá hefur hún náð að auka við jafnt og þétt við uppskeruna sem færir fjölskyldunni hærri tekjur en áður.

Það sem skiptir mestu máli við þetta módel er að konurnar eru að fá lán án þess að eiga eignir sem hægt er að taka veð í en í staðinn er notuð hópábyrgð. Hver kona þarf sem sagt að vera í hópi af 5-8 konum sem saman skrifa upp á lánið til hennar og ábyrgjast að greiða það til baka ef hún getur af einhverjum ástæðum ekki borgað. Einu sinni í viku eru haldnir fundir og starfsmaður frá fyrirtækinu hittir hópinn til að fara yfir fjármáladagbækur, heyra hvernig gengur, taka við sparifjárinnlögnum og innheimta afborganir af láninu. Það kemur fyrir á hverjum degi að einhvers staðar er einhver sem getur ekki borgað eða bara mætir ekki á fundinn. Hinar konurnar í hópnum þurfa því að finna út úr því hvernig þær ætla að inna greiðsluna af hendi. Stundum eru hóparnir búnir að safna í sjóð t.d. með því að halda úti sameiginlegu hænsnabúi eða kálgarði þar sem allar tekjur renna í sjóðinn. Það er auðvitað ákjósanlegast að svona sé málum háttað en það er þó ekki alltaf þannig. Ég hef enn ekki alveg áttað mig á því hver félagslega dýnamíkin er í hópunum þegar ábyrgjast þarf greiðslu fyrir einhverja eina. Vanalega tengjast konurnar í hópunum einhvers konar fjölskylduböndum eða þekkjast mjög vel sem getur líklega verið bæði kostur og galli. 

Þessar fögnuðu ógurlega þegar þær fengu verðlaun sem besti hópurinn hjá SPBD á hinni árlegu verðlaunaafhendingu í síðasta mánuði. Þær reka flóamarkað og halda úti grænmetisgarði til þess að fjármagna varasjóðinn sinn. Þær passa líka vel upp á hver aðra og fara í reglulegar heimsóknir til hverrar annarrar til að tékka hvernig gengur með bisnessinn.

Frá sjónarhorni smálánastofnana er módelið skothelt því hlutfall innheimtra lána er um 97% sem er miklu betra hlutfall en hjá venjulegum viðskiptabönkum. Að sama skapi þá er rosalega mikil umgjörð utan um starfsemina þar sem starfsmaður þarf heimsækja hvert þorp einu sinni í viku til að þjónusta viðskiptavinina. Við erum með 6500 kúnna og 32 starfsmenn sem gerir það að verkum að lánin eru dýr, þ.e. þau eru gefin út með 27% vöxtum. Þetta hljómar brjálæðislega ósanngjarnt gagnvart fátæku fólki og það er það á hugmyndafræðilegu leveli. Staðreyndin er hins vegar sú að þetta er kostnaðurinn við það að geta haldið úti prógrammi sem þessu án þess að treysta á styrki og raunar er þetta undir meðalvöxtum smálána á heimsvísu. Með þessum hætti verður til sjálfbært fyrirtæki sem getur haldið áfram að veita fátæku fólki aðgang að þjónustu sem gerir því kleyft að skapa tekjur fyrir heimilið.

Skilti sem okkar konur mættu með á verðlaunahátíðina. Þarna stendur “Long term plan to develop houses and families especially to finance the children’s education”. SPBD hvetur viðskiptavini sína sérstaklega til þess að nýta aukna innkomu til þess að tryggja börnum góða menntun.

Mér skilst þó að innan smáfjármálabransans sé mikil umræða um það hvað skuli gera við hagnað. Er það réttlætanlegt að greiða eigendum út arð eða skal allur hagnaður renna aftur inn í fyrirtækið? Þarf starfsemi sem eykur efnahagsleg tækifæri fátæks fólks alltaf að vera góðgerðastarfsemi eða er það win-win ef fjármálaþjónusta við fátækt fólk skapar viðskiptatækifæri? Ég er ekki búin að mynda mér skoðun á þessu og sjálfsagt er þetta ekki alveg svart-hvítt heldur verður að miðast við aðstæður hverju sinni.

Smálán hefur verið hjartað í micro-finance starfsemi hingað til og er það enn. Á síðustu árum hefur þó orðið vakning um að það er eftirspurn til staðar eftir fleiri gerðum af þjónustu. SPBD býður til að mynda upp á sparireikninga og líftryggingu fyrir bæði kúnnann og makann, auk þess að bjóða lán fyrir farandverkamenn og lítil/millistór fyrirtæki. Mér skilst að þetta sé trendið á heimsvísu og að micro-finance samtök og fyrirtæki séu í auknum mæli að bjóða upp á mismunandi gerðir trygginga, lífeyrissparnað og aðstoð við að senda peninga á milli landa.

Markhópurinn okkar hjá SPBD eru atvinnulausar, fátækar konur og viljum við aðstoða þær við að auka tekjur sínar til þess að geta búið sér betra heimili og veitt börnum sínum aukin tækifæri. Meðal verkefna minna í sumar er að gera úttekt á áhrifum starfseminnar á líf kvennanna sem fyrirtækið þjónustar. Á þessu stigi verður rannsóknin nokkuð takmörkuð þar sem við erum að stíga fyrstu skrefin en það verður spennandi að sjá hvað kemur út úr því!

Mataræði og matargæði

Mér skilst að í Pulp Fiction hafi verið atriði þar sem umfangsmikið holdafar einnar persónunnar hafi verið til umræðu og þá var sagt: “Hann getur ekkert að þessu gert, hann er frá Samóa.”

Það er ekki ofsögum sagt að hér er ansi mikið af feitu fólki. Það virðist vera þokkalega menningarlega samþykkt að vera vel í holdum og bleikar fyrirsagnir á borð við “Oj sjáðu hvað hún er feit og ógeðsleg” hafa ekki náð að heltaka huga ungra stúlkna hér á Samóa.

Samóskt Ritzkex (Pun intended) 

Samkvæmt tölum frá WHO eru 85% íbúa í yfirþyngd og 54% með offituvandamál. Til samanburðar þá segja samsvarandi tölur um Ísland að 58% séu í yfirþyngd og 23% í offituflokki. Svona tölur eru auðvitað alltaf svolítið erfiðar viðfangs og segja í sjálfu sér lítið um raunverulegt heilsufar. Þá hefur einnig verið bent á að fólk af pólýnesískum uppruna sé að eðlisfari vöðvamikið og því ættu standardarnir að vera hærri, þar sem BMI stuðullinn tekur bara tillit til hæðar og þyngdar. Að þessu sögðu þá skilst mér að mataræði eyjaskeggja og hreyfingarleysi hafi valdið mikilli aukningu í sykursýki og hjartasjúkdómum á síðastliðnum áratugum.

Í höfuðborginni hér í Apia væri tilvalið að ferðast um á hjóli en það gerir enginn, sárafáir labba og ég held að fólk elski bílana sína (sem fjölskyldumeðlimir á Nýja-Sjálandi hafa sent þeim). Félagi minn frá Eþíópíu sem ferðast um á mótorhjóli sagði mér að slíkur ferðamáti væri ekki vinsæll hér því fólk vill geta farið um með alla fjölskylduna í sama ökutækinu enda er stórfjölskyldan grunnurinn að samfélaginu. Það sama gildir því líklega um reiðhjólin. (Ekki það að ég hef séð fjögurra manna fjölskyldur ferðast um á einni skellinöðru í Kambódíu en meðalþyngd fjölskylda er líklega lægri þar).

Súpukjöt og dósafiskur

Í hádeginu borða ég oft á ódýrum stöðum sem eru vinsælir meðal heimafólks. Þar eru bókstaflega bornir fram risaskammtar af kjöti. Þetta er ekki gæðakjöt heldur hjúmongus hormóna kjúklingalæri frá Ameríku og lambakjöt frá Nýja-Sjálandi sem við myndum kalla súpukjöt. Ég sá ársgamla blaðagrein þar sem ráðstefna hafði verið haldin um lýðheilsuvanda á Kyrrahafseyjunum og einn af samósku ráðherrunum vildi leggja fram frumvarp um bann á innflutningi á “kjötafgöngum” frá Nýja-Sjálandi, þ.e. feitum og næringarlitlum kjötvörum. Ég held að henni hafi ekki orðið ágengt með þetta því raunin er sú að það er markaður fyrir þessa vöru hér á Samóa því hún er ódýr. En það er akkúrat vandamálið sem fátækt fólk hvort sem það er í Apia, Narirobi eða New York stendur frammi fyrir. Óhollur og næringarlítill skyndibiti er ódýr.

Mér var boðið upp á þessa pylsu um daginn. Fyllt með skinku og osti. Namm.

Það kom mér nokkuð á óvart að fiskur væri ekki stærri hluti af daglegu mataræði svona í ljósi þess að allt í kringum okkur er ekkert nema þúsundir kílómetra af hafi. Hér er vissulega borðað eitthvað af fiski en hann kemur ekki í stórum stíl. Það hefur kannski eitthvað með það að gera að eyjan er umkringd rifjum sem gera stórum skipum og netum erfitt um vik. Hinn hefðbundni háttur er einfaldlega að vaða grunnsævið með spjót og veiða fiskana í stykkjatali. Makríl í dós og fleiri niðursoðnar kjöt- og fiskvörur er hægt að finna í góðu úrvali í öllum betri súpermörkuðum hér á eyjunni.

Hvar er allt grænmetið?

Ég hef aldrei séð jafn mikinn gróður eins og er hér á Samóa. Hér er allt þakið blómstrandi trjám og runnum, mjög fallegt. Hér er sem sagt loftslag sem gæti stutt ræktun af nánast hvaða tagi sem er, nóg sól, nóg regn og frjór jarðvegur. Þegar maður heimsækir markaði og stórmarkaði er hins vegar úrvalið af grænmeti sárafátæklegt. Hér er ræktað mikið af kókoshnetum og rót sem heitir taro (sjá mynd). Þettu eru bæði afurðir plönturíkisins en jafnframt algjörar kaloríubombur.

Taro

Mér skilst að það séu ekki síst menningarlegar hindranir af ýmsu tagi sem leiða til þess að tækifærin í ræktun eru ekki nýtt. Til dæmis þykir landbúnaður ekki sérlega fín atvinnugrein, fólk vill frekar hafa stórar og vel slegnar grasflatir við húsin sín (nóg af þeim hér) og svo ef einhverjum gengur vel, ræktar mikið og selur fyrir peninga þá á sama manneskja von á stöðugum heimsóknum frá stórfjölskyldunni sem biður um gjafir, lán eða annan skerf af velgengninni. Frekar en að leggja út í þessa miklu vinnu við að rækta garðinn sinn almennilega er treyst á peningasendingar frá útlöndum enda búa fleiri Samóar utan Samóa en á eyjunum sjálfum.

Svo er hitt að það eru víst strangar takmarkanir á því hvaða plöntur má flytja inn til að vernda nátttúrulega, líffræðilega fjölbreytni náttúrunnar. Ég þarf reyndar að skoða þetta eitthvað betur af því ég skil ekki alveg hvernig appelsínur og paprikur geta verið ógn. Flest er því í innflutt og í gær reyndi ég að kaupa græna papriku en hætti við þegar ég komst að því að stykkið kostaði kr. 400.

Þetta er grænmetiskælirinn í stórmarkaði í höfuðborginni. I rest my case.

Innfluttur matur og innfluttir peningar virðast því vera grunnurinn að lífsviðurværi eyjaskeggja með öllum þeim niðursoðna fiski, G-mjólk og kostnaði sem því fylgir. Hér eru vafalaust efnahagslegar og landfræðilegar hindranir en við fyrstu sýn virðist sem menningarlegar venjur og viðhorf stuðli ekki síður að lélegu matvöruúrvali og lýðheilsuvandamálum.

Girls just want to have fun!

Myndbandið hér að neðan tók ég upp á verðlaunaafhendingunni sem samtökin mín héldu fyrir tveimur vikum. Ég veit ekki nákvæmlega hvað er í gangi þarna en þetta er fyrir klukkan 10 að morgni og það var verið að bíða eftir að heiðursgestirnir mættu á svæðið. Konurnar sem eru allar þátttakendur í smálánaprógramminu ákváðu þá bara að skemmta sér að meðan þær biðu. Ég held að þetta sé einhvers konar skrímsladans. Þeim fannst þetta allt ógeðslega fyndið. Mér líka. Þessi með kókdósina í munninum er mín uppáhalds.

Því miður er myndbandið ekki í HD gæðum. Ég þurfti að minnka það niður í minnstu mögulegu gæði en samt tók rúmlega 10 mínútur að hlaða því upp með nettengingunni í vinnuni. Internet er lúxusvara á Samóa.

Halló Samóa!

Kitty hér á kantinum er komin úr Kimono-inum og í strápils. Enda erum við stöllur nú staddar í Kyrrahafinu. (Sjá rauða punktinn á hnettinum hér að neðan).

Við hefjum leika með nokkrum staðreyndum um Samóa:

• Samóa samanstendur af tveimur “stórum” eyjum og svo átta pínulitlum.
• Hér búa 195.000 manns.
• Á American Samoa býr sama þjóð og á Samóa sem talar sama tungumál en þau eru öll með bandarískt vegabréf. Það tekur hálftíma að fljúga þangað.
• Opinber tungumál eru samóska og enska.
• Ef maður byrjar að horfa á bíómynd á samóska sjónvarpinu þá er ekkert garantí að hún verði spiluð til enda.
• Landið skipti yfir í vinstri umferð árið 2009 til að geta flutt inn bíla frá Nýja-Sjálandi og Ástralíu.
• Og svo hoppaði landið yfir daglínuna árið 2011 til að vera á sama degi og stóru nágrannaríkin. Þannig að 30. desember 2011 rann aldrei upp á Samóa.
• Samóa fékk sjálfstæði frá Nýja Sjálandi 1962. Þar áður var Samóa þýsk nýlenda.
• Nánast allir eru með tattú. Og þau eru stór.
• Samóar eru mjög kristnir. Á sunnudagsmorgnum fara allir í kirkju og báðar sjónvarpsstöðvarnar sýna nær eingöngu sálmasöng og annað kristilegt efni allan daginn.
• Það er bara hægt að kaupa G-mjólk.
• Hér er hægt að eiga afmæli tvo daga í röð. Maður heldur partý fyrst á Samóa og flýgur svo yfir daglínuna til American Samóa rétt fyrir miðnætti og þá hefst afmælisdagurinn á ný. Tímamunurinn er akkúrat 24 tímar.
• Bingó er súpervinsælt.
• Hlutfall kvenna á þingi er 4%. Sameinuðu þjóðirnar og ríkisstjórnin eru að vinna sameiginlega að því markmiði að konur nái 10% hlutfalli á þingi í næstu kosningum 2016.
• Karlar ganga í pilsum dagsdaglega.
• Samóa er rétt sunnan við miðbaug, svo til miðja vegu milli Hawaii og Nýja-Sjálands.
• Samoan Star Search er mest sveitó sjónvarpsþáttur sem ég hef séð.
• Sundkunnátta er víst af skornum skammti - sem er óheppilegt þegar maður býr á eyju.
• Rugby er vinsælasta íþróttin.
• Kókoshnetur eru aðal. Kókosmjólk í aðalrétti, hrísgrjón með kókosrjóma og kakó í eftirrétt, sápur úr kókosolíu, hýðið er þurrkað og notað sem eldiviður, svo drekkur maður auðvitað kókosvatnið líka. Og svo framvegis.

 

Bless kaffi, halló kókoshneta!