Japan og jafnréttið

Það er kannski löngu kominn tími á að ég skrifi hér eitthvað um stöðu kvenna í Japan en það er með góðri samvisku hægt að segja að jafnrétti kynjanna sé verulega ábótavant hér í landi. Undanfarið hef ég haldið ansi marga fyrirlestra sem eiga nú að snúast um starf UNIFEM á heimsvísu en það er víst ekki hægt að fjalla um það sem gerist að heiman nema að skoða aðeins hvernig staðan er heima fyrir í leiðinni. Því hef ég dregið fram hina ýmsu stuðla og vísitölur til að gera hlustendum grein fyrir hvernig staða jafnréttis í Japan er í hnattrænu samhengi. (Það skal kannski tekið fram hér að starf mitt hjá UNIFEM í Japan snýst um fjáröflun í verkefni UNIFEM í þróunarlöndum en ekki að úrbótum á jafnrétti í Japan þó veruleg þörf sé á).

Í stuttu máli þá er japanska þjóðin vel menntuð, heilbrigð og efnahagslega vel stæð enda var Japan í 10. sæti af 182 þjóðum á lífsgæðalista SÞ (Human Development Index) í fyrra. Þegar mælt var svo hvort mikill munur væri á konum og körlum varðandi menntun, heilsu og innkomu (Gender-related Development Index 2007) lenti Japan í 14. sæti af 155 og mætti því leiða að því líkur að ekki sé verulegt ójafnrétti varðandi þessa grunnþætti.

Hins vegar er til annar kvarði sem mælir völd og eflingu kvenna (Gender Empowerment Measure 2009) og þar hrapar Japan niður listann og er í 57. sæti af 109. Þarna eru teknir inn þættir eins og fjöldi kvenna í stjórnunarstöðum, þátttaka í atvinnulífi og stjórnmálum og hlutfall kvenna á þingi. Japan lendir á eftir löndum sem eiga langt í land með að standa jafnfætis Japan hvað varðar efnahagslega velmegun, t.d. Namibíu, Costa Rica, Perú, Búlgaríu og Úganda. Japan lenti svo alveg sorglega neðarlega á jafnréttis mælikvarða World Economic Forum á þessu ári eða í 92. sæti af 132 löndum en það vill hins vegar svo til Ísland er í 1. sæti á sama lista.

Þessari staðreynd hef ég lýst yfir á þeim fyrirlestrum sem ég hef haldið undanfarið og fólk fer jafnvel að klappa fyrir mér og Íslandi og þeim frábæra árangri sem við höfum náð. Ég bendi þó snarlega á að fara varlega í fagnaðarlætin og sýni myndir frá 25. október síðastliðnum þar sem fleiri en 50.000 konur á Íslandi sáu ástæðu til að fara í bæinn að mótmæla slökum kjörum sínum og viðvarandi aðgerðaleysi þegar kemur að kynferðisbrotamálum. Í þessu mesta jafnréttisríki heims er sem sagt einnig að finna einhverjar fjölmennustu kröfugöngur kvenna fyrir bættri stöðu.

Ég held að þessi óánægja íslenskra kvenna með stöðu sína og baráttuhugur komi fólki hér almennt á óvart en ég sé líka kvikna einhver ljós hjá hlustendum. Það gerist auðvitað ekkert nema að bent sé hressilega á óréttlætið og kröfur lagðar fram um úrbætur. Kvennafrídagarnir á Íslandi vekja verðskuldaða athygli hér og þess má líka geta að ég hef fengið fjölda fyrirspurna um hvort hægt sé að nálgast barmmerkið með Kynjagleraugunum einhversstaðar. Nælan þykir með eindæmum töff og “kawai” eða sæt. Í þessu landi dúlludúska og tískulögga er krúttlegt og kúl barmmerki eitthvað sem gæti virkað.

Þarna sjást Þórdís Elva og lögreglustjóri höfuðborgarsvæðisins með kawai barmmerkið og reyndar önnur stærri kynjagleraugu á nefinu! (Mynd fengin að láni af Facebook prófíl skipuleggjenda Kvennafrídagsins 2010)

Myndirnar frá kvennafrídögunum á Íslandi virðast hrista upp í fólki og einnig sú staðreynd að við höfum náð 17 mínútna árangri á síðastliðnum 5 árum! Þetta þykir svona grátbroslegt. Einnig hefur sagan af mömmu í verkfalli um borð í fraktaranum árið 1975 fengið að fylgja með við mikla gleði áheyrenda. Ég fékk meðal annars tölvupóst frá karli sem sat með mér í pallborði fyrir stuttu þar sem hann sagði: “Your talk on the status of women in your country with photographs was very interesting. It was alomost provocative to the Japanese society which has been malfunctioning for a long time without real participation of women.” Þessi japanski karl hefur verið að vinna fyrir SÞ í Genf síðustu 25 árin og ég held að hann sé frekar sleginn yfir því að koma til baka til Japan og sjá hve lítil þátttaka kvenna í opinberu lífi er og hve lítið hefur breyst í fjarveru hans.

Það er nú einmitt málið að atvinnuþátttaka kvenna er lítil og völd þeirra í pólitík langt fyrir neðan heimsmeðaltal. Hlutfall kvenna á japanska þinginu er rúm 11% og 3 af 18 ráðherrum eru konur. Atvinnuþátttaka kvenna einkennist af svokallaðri “M kúrvu” þar sem konur streyma út á vinnumarkaðinn að loknu háskólanámi en svo tekur kúrvan skarpa beygju niður á við í kringum þrítugsaldurinn og rís svo hægt upp aftur í kringum fertugt en nær ekki sömu hæðum. Í Japan er venjan að stimpla sig bara út af vinnumarkaðnum annað hvort við hjónaband eða þegar fyrsta barnið fæðist. Það er víst afskaplega erfitt að koma aftur inn á vinnumarkað eftir að tímabili barnauppeldis lýkur, oft 10 árum síðar, og flestar konur eiga þá aðeins kost á illa launuðum hlutastörfum. Þannig að stöðuhækkanir og stjórnunarstöður eru ekki inni í myndinni fyrir móður á fimmtugsaldri.

Hér er "M-kúrvan". Bláa línan er atvinnuþátttaka kvenna 2009, sú græna atvinnuþátttaka kvenna 1995 og sú appelsínugula er atvinnuþátttaka karla 2009.

Skortur á fæðingarorlofi og dagvistun og svo auðvitað hinn mjög svo krefjandi vinnukúltúr Japana stuðla að þessu kerfi þar sem konur þurfa að velja á milli fjölskyldu og starfsframa. Sjálf verð ég oft örg yfir þessu fyrir hönd japanskra kvenna því ekki myndi ég vilja standa frammi fyrir þessu vali. Heimurinn er að sjálfsögðu ekki svarthvítur og sumar konur ná að samræma þetta tvennt, en eins og aðstoðarforstjóri P&G sagði á viðburði sem við héldum fyrr í haust, þá hefði hún náð þessum árangri í atvinnulífinu með góðri hjálp við börn og bú. Svo taldi hún upp hina góðu hjálp í þessari röð: Mamma hennar, móðursystir, dóttir og eiginmaður. Það stakk mig að hún taldi upp þrjár konur fyrst áður en minnst var á eiginmanninn. Þarna kristallaðist að þegar konur taka sér störf utan síns hefðbundna hlutverks færast þeirra kvenlegu skyldur yfir á aðrar konur.

Nú þegar ég loks skrifa eitthvað um Japan og jafnrétti geri ég mér grein fyrir að það er erfitt að koma öllu því sem ég hef lært síðastliðna 6 mánuði í eina litla færslu sem þegar er orðin of löng. Það má því búast við greinaflokki á næstunni.